Het mysterie van de geesten...


Door Drs. N.

Inleiding
Mysteries hebben mij altijd gefascineerd. Wetenschap is een manier om deze
onopgeloste of (schijnbaar) onbegrijpelijke zaken systematisch te onderzoeken. Nu zijn er
zaken waarop tot op heden geen definitief antwoord gegeven is. Een voorbeeld hiervan is het
bestaan van geesten.
Geesten spelen al eeuwenlang een rol in literatuur en kunst. Zo maakt Plinius de Jongere al in
de eerste eeuw voor Christus melding van een rondwarende geest in zijn huis en vermelden
ook andere schrijvers vreemde voorvallen. Het bewijs dat in de literatuur ontbreekt, dacht
men in de 19e eeuw in de pas ontdekte fotografie aan te kunnen tonen. Een beeld zegt immers
meer dan duizend woorden. In oorlogstijd werden deze wazige foto’s een lucratief middel om
de geesten van slachtoffers te laten ‘verschijnen’. Sindsdien hebben Photoshop en andere
beeldbewerkingsprogramma’s de rol van foto’s in bewijsvoering flink geschaad.

De wetenschap staat sceptisch tegenover mysteries zoals het bestaan van geesten. De
wetenschappelijke methode staat immers voor systematiek, objectieve waarneming en
meetbaarheid. Tussen alle vervalsingen, grappen en volledig verklaarbare ‘paranormale’
gevallen lijkt het ‘verschijnen’ van de ‘geest’ van renaissancevorst Henry VIII op het Britse
Hampton Court een unieke uitzondering. In oktober 2003 werd de bewaking van dit
Londense paleis op drie achtereenvolgende dagen op hetzelfde tijdstip gealarmeerd dat er één
bepaalde branddeur open gegaan was. Op de eerste dag zwaaide deze deur op onverklaarbare
wijze open. Op de tweede dag gebeurde hetzelfde, ware het niet dat de bewakers die ook nu
weer gealarmeerd waren de deur bij inspectie gesloten vonden. De oorzaak vond men
achteraf op de bewakingsbeelden: te zien was hoe ‘iemand’ deze deuren had gesloten. De dag
erna gingen de deuren opnieuw open maar nu zonder een spoor van de spookachtige
gekostumeerde figuur die ze de vorige dag had dichtgedaan. Aanvankelijk vermoedde men
een grap, maar het bleek dat niemand van de kasteelgidsen zo’n kostuum bezat en dat zij ook
nooit in dat gedeelte van het paleis kwamen. Bovendien was het eigenlijk niet mogelijk dat
deze zware deuren zomaar open gingen. Kortom: het verbijsterde personeel bleef zonder
verklaring achter en het verhaal werd wereldnieuws.

Natuurlijk is het zo dat dit een anekdote is, die gemakkelijk opgeblazen kan worden door een
vaak op sensatie beluste media. Toch lijkt het een anekdote die serieuze aandacht verdient
omdat het relatief duidelijke materiaal dat het opleverde en de fysieke handeling van de
‘geest’ gelegenheid tot onderzoek geven.
Het is een logische gedachte dat naarmate de tijd verstrijkt en we steeds meer te weten
komen, de onzin vanzelf wel afvalt en slechts de ware wetenschap overblijft. Maar, en nu
dient zich de centrale vraag van dit essay aan, als het fenomeen geesten onzin is, waarom
werd en wordt er dan serieus wetenschappelijk onderzoek naar gedaan en kunnen academici
zelfs promoveren op zo’n ‘zweverig’ onderwerp?

Beargumenteerd zal worden dat falsificatie een geschikte onderzoeksmethode is, dat
onzichtbaarheid geen onmogelijkheid hoeft te betekenen en hoe een voorbeeld uit de
geschiedenis bewijst dat dit slechts relatieve begrippen zijn. Verder zal met het begrip
‘promissory note’ aangegeven worden dat er wellicht meer aan de hand is dan we denken. In
de conclusie ten slotte, wordt een onderzoeksrichting gesuggereerd waarvan meer
duidelijkheid verwacht zou kunnen worden.

Onzin
Dat niet alle onzin vanzelf verdwijnt als je maar lang genoeg kennis vergaart, bewijst de
praktijk. Zo zette men in Amerika een preventieprogramma over drugs voort ondanks bewijs
voor ineffectiviteit. Vaak heeft men daar in zo’n geval politieke of persoonlijke redenen voor.
Volgens de wetenschapsfilosoof Popper, die in de wetenschap een demarcatie tussen feiten
en waarden nastreefde is dit niet de bedoeling. Daarnaast is het zaak om uitspraken te kunnen
falsificeren of weerleggen in plaats van bewijzen te zoeken die misschien niet allemaal te
lokaliseren zijn. Eén specifieke weerlegging is al voldoende om een algemene theorie te
ontkrachten. Een voorwaarde is uiteraard wel dat de specifieke uitspraak ook logisch
voortvloeit uit de algemene uitspraak.
Omdat het onderzoeksobject ‘geesten’ vaag en zweverig is, kan het niet bepalen wat een
geschikte onderzoeksmethode is. In dit geval bepaalt de methode, namelijk empirische
waarneming, hoe we het onderwerp moeten benaderen. Immers, alleen dan is het
falsificeerbaar en kunnen we een uitspraak doen over de werkelijkheid.

Falsificatie
Een goed onderzoeker zal sceptisch zijn en steeds (on)mogelijkheden willen uitsluiten
(falsificeren) om tot een verklaarbaar antwoord te komen. Het beschreven voorval leent zich,
anders dan vele onduidelijke foto’s en filmpjes, goed voor zo’n aanpak. Het bijzondere aan
deze ‘geest’ was namelijk niet alleen zijn historische kledij. Het belangrijkste was dat ‘het’ in
onze fysieke wereld ingreep. De scepticus zal de bewakingsvideo, waarop dit fysieke aspect
(het openen van de deur) te zien is, moeten accepteren. Hij laat zich echter niet snel
overtuigen. Het zou een practical joke kunnen zijn. Ook bestaat de mogelijkheid dat de video
met computeranimatie vervaardigd is. In dat geval zou het brandalarm ook niet afgegaan zijn
en het paleispersoneel het hele verhaal verzonnen hebben om bijvoorbeeld meer bezoekers te
trekken. Opvallend is dat er op Hampton Court rond oktober altijd zogenaamde ‘ghost tours’
worden georganiseerd en het incident plaatsvond in oktober 2003… Toch lijkt ook deze
laatste mogelijkheid niet waarschijnlijk. Na een vraag over of het soms een grap was zei
Vikki Wood, de woordvoerster van Hampton Court, tegen NBC news: “We’re baffled too —
it’s not a joke, we haven’t manufactured it,” en “We genuinely don’t know who it is or what
it is.”
Zelfs professor Richard Wiseman, lid van de ‘ Committee for Skeptical Inquiry ’ noemt het “a
significant discovery” en zei destijds: “It could be the best ghost sighting ever. (...) I haven't
seen anything that would match that at all.”

Onzichtbaarheid en onmogelijkheid
De onzichtbaarheid van het fenomeen ‘geesten’ hoeft geen probleem te zijn. Zo is het
construct ‘intelligentie’ ook niet direct zichtbaar, maar wel afleidbaar. Je intelligentie is niet
aan je uiterlijk af te lezen, maar kan wel gemeten worden door een meetinstrument, namelijk
de IQ-test. Ook het feit dat het bestaan van bijvoorbeeld bacteriën pas zo laat is aangetoond,
wil uiteraard niet zeggen dat ze vroeger niet bestonden. Het zegt enkel iets over ons vroegere
onvermogen om ze waar te nemen. Men had er toentertijd gewoonweg de instrumenten niet
voor.
Dat geesten niet bestaan omdat het onwaarschijnlijk lijkt, is dan ook een riskante aanname. De wetenschap heeft het niet altijd bij het rechte eind en dat maken de geschiedenisboeken pijnlijk duidelijk. Neem nu de aanname dat er op de oceaanbodem, vanwege de gigantische druk die er heerst, onmogelijk levende wezens voor konden komen. Toen men in de jaren vijftig van de vorige eeuw bij toeval één zeesterretje opviste, moesten alle boeken herschreven worden. Eigenlijk zou de wetenschap ons in de loop der tijd een steeds scherper beeld van de werkelijkheid moeten opleveren, maar het is altijd een momentopname die slechts een beeld van de huidige stand van kennis geeft. Dat is niet erg, want zo werkt wetenschap nu eenmaal. Er is sprake van een langzame accumulatie van kennis waardoor onzekerheden, geen onmogelijkheden weggenomen kunnen worden. Wel kan zo een oceaan vol wetenschappelijke kennis lange tijd onontdekt blijven.

Een belofte?
Feit blijft natuurlijk dat er dus wel sprake is van een toenemend inzicht in hoe de wereld in
elkaar zit. De ‘geesten’ van vroeger, zoals bijvoorbeeld op 19-eeuwse foto’s, zijn met de
huidige stand van kennis makkelijk te ontmaskeren als trucage. Ook kunnen ongewone
ervaringen die onverklaarbaar leken, veroorzaakt zijn door infrageluid, geluidstrillingen die
zo laag zijn dat ze voor het menselijk oor niet hoorbaar zijn. Suggestie tenslotte, is ook een
verklaring: als je weet dat er op een bepaalde plek iets niet klopt, is de kans ook groter dat je
vreemde ervaringen kunt hebben. Kortom: de wetenschap accepteert paranormale
verschijnselen tegenwoordig wel, maar meestal als “foutmeldingen van het brein”.
Toch lijkt het constant voorkomen van geesten in alle culturen en door de hele geschiedenis
op een dieper liggend mechanisme te wijzen. Zo was in vroegere tijden waarschijnlijk niet
bekend dat psychologische oorzaken aan geestverschijningen ten grondslag konden liggen.
Deze correlatie kan tegenwoordig bijvoorbeeld op een bepaalde psychische afwijking wijzen.
Op deze manier kunnen we een causale relatie tussen een afwijking en vreemde ervaringen
zoals geesten vaststellen.
Bij elk incident dat met geesten te maken heeft, zouden de mechanismen achter de correlaties
vastgesteld moeten worden. Voldoen mensen die geesten waarnemen bijvoorbeeld aan een
bepaald profiel? Of hebben de plaatsen waar geesten verschijnen bepaalde eigenschappen
gemeen?

Conclusie
Omdat er nog steeds geen sluitend antwoord op de vraag naar het bestaan van geesten is, zal
het voorlopig nog een mysterie blijven. Er zijn dan ook maar twee mogelijkheden: ofwel het
bestaan van geesten is onzin ofwel onze methoden zijn niet toereikend om het te
onderzoeken. Beargumenteerd is wel dat onzichtbaarheid en onmogelijkheid slechts relatieve
begrippen in de wetenschapsgeschiedenis zijn. Ook is uitgelegd dat men kritisch moet zijn en
moet kunnen falsificeren om een uitspraak over de werkelijkheid te doen.
Toch lijkt het constant voorkomen van een verschijnsel al dan gevat in een correlatie, wel op
iets te duiden. Wat dat dan precies is, is nog onduidelijk. Een hypothese is dat als geesten
bestaan het waarschijnlijk entiteiten zonder lichaam, maar wel met een bepaalde intelligentie
zijn. Hun intelligentie is dan niet herleidbaar tot fysieke eigenschappen. Wellicht mogen we
dan meer antwoorden verwachten van de relatief nieuwe emergentistische
onderzoeksrichting, die stelt dat sommige verschijnselen meer zijn dan de samenvoeging van
de onderdelen waaruit ze bestaan. Dat zal de toekomst leren. Voorlopig blijft het mysterie
bestaan...

#education #science #filosofie #geschiedenis #articles #history #research #onderzoek #paranormaal #geest #interestingquestions #interesting #mysterie #raadsel