De Nikker, de Sint en de Zee Duivel


De Nikker, de Sint en de Zee Duivel

Laatst ben ik begonnen met de geschiedenis van mijn Zeeuwse afkomst te onderzoeken. En met name het Zeeuwse-Nederlandse geloof voor de komst van het Christendom. Mijn moeder was een Zeeuwse en Ik was benieuwd naar de kennis en gebruiken van de vroegere Zeeuwen. En deze gebruiken heb ik gevonden.

In veel verschillende culturen zijn er verhalen over een onderwater koninkrijk in de zee. De bijbel spreek bijvoorbeeld over een koninkrijk diep in het water, dat in het eind der tijden vernietigd zal worden door de Hebreeuwse God. Als straf voor misleiding en kwaadaardigheden tegen de mensen. De Filistijnen aanbaden bijvoorbeeld de god Dagon, deze was aan de bovenkant mens en aan de onderkant vis (meerman).

v

Er zijn regelmatig nieuwsberichten uit Afrikaanse landen dat zeemeerminnen voor de nodige problemen zorgen. Zo zijn er ook hele volksstammen die de water godin Mami Wata aanbidden. Dit is een water Godin die op vele plaatsen, in verschillende vormen, wordt aanbeden. Deze watergoden aanbidding vindt je ook terug op plaatsen zoals Suriname, Cuba en Brazilië. In Schotse en Ierse verhalen wordt ook over zeemeerminnen en watergeesten geschreven. Daarin komen zelfs verhalen van voortplanting tussen mensen en zeemeerminnen in voor.

Hierdoor was ik benieuwd of deze verhalen ook in Nederland voorkwamen en met name Zeeland. De Zeeuwen waren zeemensen en hadden vast ook een ander geloof en kennis. Zeker voor de komst van het christendom. Het is interessant dat overal ter wereld dezelfde soort verhalen opduiken, terwijl mensen op compleet andere plekken woonden.

v

Zeemeerminnen en Zeegeesten - Mijn moeder vertelde vroeger een verhaal dat twee zeemeerminnen vissers hadden gewaarschuwd. Namelijk dat Middelburg in de zee zou verdwijnen door een overstroming. Door de waarschuwing kon Middelburg zich beschermen en waren ze gered van de dood. Toen mijn moeder een klein meisje was zeiden ze tegen haar “Pas op dat je niet te dicht bij de sloot komt anders trekt Oosje Pik je in het water” of “Pas op dat hij je niet in de waterton trekt”. Mijn moeder dacht altijd dat ze dit zeiden, zodat je niet te dicht bij het water zou komen. Maar wat nou als de vroegere Zeeuwen een andere kennis hadden. Een kennis die misschien wel in de loop der tijden verloren is gegaan. 

Dus ik ging op onderzoek uit. Als eerste vond ik een “Zeeuwsch Sagenboek” uit 1933 in een antiekzaak. En de eerste bundel hoofdstukken heet “De Demonen der vier elementen”. Hier worden o.a. verhalen over zeemeerminnen en zeegeesten beschreven. Maar ook hoe de Zeeuwen met deze geesten samenleefden.

“Aan de zeegeesten moet men offeren. Wanneer een matroos aan boord sterft, laat de bemanning zijn lijk met al zijn bezittingen overboord glijden. Wanneer ze dat niet doen, dan kwam er wis en zeker ongeluk van. Komt er nu toch zwaar weer, dan was niet alles, wat de dode toebehoorde, aan de zeegeesten geofferd.”

Oordeel - Het verhaal van Westenschouwen vertelt dat vissers een zeemeermin in hun hadden gevangen. De zeemeerman riep dat zij haar vrij moesten laten, anders zou het hun berouwen. Eén van de vissers riep: “Hebben is hebben, en krijgen is een kunst”. Zij gaven de zeemeermin niet terug en oordeel werd door de zeemeerman gebracht over Westenschouwen. Westenschouwen werd overspoeld door zand en de mensen moesten vluchten. Alleen de toren bleef staan. In het wapen van Schouwen-Duiveland zijn de meermin en meerman nog steeds afgebeeld. Er bestaan meerdere verhalen over oordeel van zeemeerminnen, waardoor Zeeuwse plaatsjes overstroomden.

v

Vaak hadden vissers moeite om weer terug aan land te komen, doordat een zeegeest hen niet met rust liet. Eén van de vissers kwam op het idee om hun eerst gevangen vis terug te geven aan deze zeegeesten, als een offer. Hierdoor liet de zeegeest hen met rust en konden ze veilig naar huis. Vanaf dit moment gaven alle vissers hun eerst gevangen vis terug aan de watergeest.

Nekkers en Nikkers - De zeegeesten en watergeesten heten Nekkers. De Nekker was een boosaardige watergeest en hadden vele verschillende namen in de verschillende Zeeuwse plaatsjes. Op eiland Tholen was dit Oosje Pik (Oesje Pik of Joosje Pik). Zeeuws-Vlaanderen, Zuid-Beveland en Walcheren kende hem als Jan Haak. Op andere plaatsen noemden ze hem Pietjen Haak, Piet den Haak of den Akkervent. Dan heb je Slokkevent, deze trekt de kinderen aan hun benen het water in. In de regenton huist Piet den Duvel. Hij loert op kinderen die hij kopje onder kan dompelen. 

Toen ik een klein meisje was liep ik met mijn moeders boodschappenlijstje naar onze slager. Ik liep door een klein steegje waar een jongen mij tegemoet liep. “Zwarte nikker” zei hij tegen mij. Ik wist niet wat het betekende, maar door het woord zwarte en door de boze manier waarop hij sprak, wist ik dat dit niet iets positiefs was.

Het woord Nikker staat gelijk aan het woord Nekker en is pas later een scheldwoord geworden voor mensen met een donkere huidskleur. De Engelse vorm is het woord Nigger. En allen staan voor zeeduivel.

v

In de “Fakkel der Nederduitsche Tale” uit 1722 staat het volgende:

“Nikker is een naam, dien men aan den duivel geeft, en is vervormt van ’t Latijnse niger de zwarte, gelijk men zo de zwarte negers noemt. In ’t bijzonder was nekker in de oude taal een waterduivel. Vernikkert zijn is als beduvelt, en betovert zijn. Dus noemt men duivelskunst, toverij, zwarte kunst. Doch dat is uit een misverstand van… nekormanteia (necromantie), als ware de nigromantia, daar het een wicheling uit de doden betekent. De Nikker is dan de eigen broer van Heintje Pik, omdat zij beide wel na Morianen, of zwartmakers, gelijken.”

Necromancer oftewel in het Nederlands, een geesten bezweerder, is een tovenaar die aan magie doet aangaande de doden, demonen en duivels. Deze probeert de controle over demonen/duivels te krijgen en heeft vele jaren ingewikkelde studies nodig om alle rituelen en symbolen te beheersen. Waar de heks werd gezien als een instrument van de duivel, werd de necromancer gezien als een meester over duivels. 

Belangrijke huisgeesten - Voor de komst van het Christendom werden in Zeeland huisgeesten als hulpvaardige dienaars of knechten gezien. Die ingeval van gevaar voor het gezin zorgden en meehielpen in de huishouding. Misschien herinneren sommige Zeeuwen de heksen poppen op een bezem die bij menig oma of tante in huis hing. Dit zou mogelijk een verwijzing hiernaar zijn. Mijn oma en tante hadden er ook één in huis hangen. Al wisten ze de betekenis er niet meer van.                                                                                                                                                                                                                               

De volgende namen waren ook huisgeesten en zijn later door en na het Christendom overgegaan op de duivel. De namen waren Joost, Zwarte Piet, Oude Joost, Oude Jochem, Hans, Hansneef, Hansmichel, Joris op de Stelten, Heintje Pik, Oom Hendrik, Hein en Heintjeman. 

Een bekende huisgeest, die wij in een andere vorm kennen is Zwarte Piet. Deze was van origine een Nekker/Nikker, oftewel een zeeduivel. En net als Heintje Pik leken beiden op Moren. Oftewel zij hadden volgens beschrijving een zwart gelaat. Later is de naam Nikker pas gebruikt als beschrijving van iemand met een zwarte huidskleur en werd deze gebruikt als een scheldnaam voor mensen met een donkere huidskleur. 

Zo beschrijft het boek “The Witchcraft Collection Volume One: Dictionary of Satanism, Dictionary of Witchcraft, and Dictionary of Pagan Religions”: 

“Nekker (Nikker)  Een Germaanse watergeest wiens verschijning door zeelieden in verband werd gebracht met de dood of verdrinking. Nekker als cultuurgod overleeft zowel als Sint Nicolaas (Kerstman), de offervaardige godheid die van kinderen houdt, en als de oude Nick, de voorbode van rampspoed en drager van zielen naar de toekomstige wereld.”

Werd Zwarte Piet bij het vieren van het Nederlandse Sinterklaas feest, in zijn oorspronkelijke rol beschreven als Nekker? Zou dit ook betekenen dat Sinterklaas en Zwarte Piet vroeger tot een Nederlandse religie behoorde? 

Oude Nederlandse geloven - Ik zat als klein meisje op een christelijke hervormde basisschool. Waarbij de meeste gezinnen, om geloofs redenen, geen TV in huis hadden. SinterKlaas was dan ook verboden om op school te vieren. Wij dachten altijd dat kwam omdat de Sint van de katholieke kerk vandaan kwam. En daarom verboden was. Maar nu denk ik dat deze kerkelijke mensen, misschien toch de origine van dit feest niet waren vergeten. Of in ieder geval het verbod ervan.                                                                                                                                                                                                                                 

Over de hele wereld kom je resten tegen van heidense culturen en geloven, die voor het Christendom bestonden. Maar deze geloven zijn nooit helemaal verdwenen. Met de komst van het christendom moesten vele mensen, vaak onderdwang, hun eigen geloof opgeven. Ook in Nederland, waar veel van deze huisgeesten deel waren van de cultuur en levenswijze van mensen. Vaak zie je dat veel van deze oude geloven toch op een andere manier doorleefden, omdat men daar vaak helemaal geen afscheid van wilden nemen. Wie weet zijn daarom zoveel mensen dol op hun zwarte Piet en is dit deel van hun familiare huisgeest die door de zwarte Piet discussie in gevaar komt. Of vind deze Zwarte Piet het wel best ieder jaar weer in mensen hun huizen te komen en gevierd te worden. Het is interessant om te kijken of het Sinterklaas feest deel is van een geloof dat voor het christendom bestond.

Het begin van de Sint Nicolaas verering in Nederland - Sint Nicolaas stierf op 6 december 342 en zijn bekendheid verspreide zich over het gehele Roomse christendom. In Myra en Constantinopel werd hij vereerd vanaf de 6e eeuw. Daarna werd zijn verering verspreid over de hele Griekse en Russische kerk. In de 9e eeuw werd Sint Nicolaas een heilige in Rome en in Italië vereerd. Vanaf de 10e eeuw in Duitsland, Engeland en Frankrijk. Daarna verspreidde zijn verering in het noorden van Europa.

v

Nederland leerde Sint Nicolaas vooral kennen via de handelscontacten met Spanje. Sint Nicolaas werd een populaire heilige, van de hel en de zee, scholieren, kinderen, schippers, gevangenen, hoeren en juristen. Bij een huwelijk werd hij ook aangeroepen. En op iedere plek werden kerken voor hem gebouwd. Hij werd de heilige van Rusland en Griekenland en tientallen havensteden zoals Amsterdam. Toen de verering van de heilige Nicolaas in onze streken doordrong, werd de levensgewoonte nog sterk bepaald door de oude Germaanse goden. Het is daarom begrijpelijk dat het beeld dat wij nu hebben van Sinterklaas, met deze goden is vermengd.

v

Heidense goden verering in Nederland  

Wodan was de belangrijkste Germaanse god die aanbeden werd. Een god van oorlog en dood. Hij bracht de zielen van de overledenen met zijn paard naar de onderwereld. Wodan had een achtbenige paard Sleipnir en werd bijgestaan door demonen. 2 demonen, Hugin (de gedachte) en Munin (het geheugen). Deze informeerden hem over wat de mensen op aarde deden. Ook werd Wodan vergezeld van de rijmende reus Nörwi. Deze Nörwi was zwart in kleur en had een roede. 

Norwi en de andere zwarte demonen hebben meerdere overeenkomsten met de huidige Zwarte Pieten.  Oel was de boodschapper met een zak, die naar offers zocht en levenszaden strooiden. Norwi droeg een roe en Hugin en Munin informeerde Wodan naar de daden van de mensen. De huidige Zwarte Piet, draagt ook een zak waaruit hij strooit, had vroeger een roe en informeert de Sint of de kinderen lief of stout zijn.

De Scandinavische naam voor Wodan is Odin. En Odin is volgens bronnen is terug te voeren naar het oude Babylon. Alleen was hij bekend onder andere namen zoals Adon, Adonis en Nimrod. Een andere naam in Babylon voor deze Odin is Baäl of Baäl Moloch: een bijbelse god waaraan kinderen geofferd werden. Ook wel gezien als de god van de doden.

De verering van Wodan en viering van Sinterklaas hebben veel overeenkomsten. Zoals hierin de tabel kunt zien.

v

Bewustwording in mijn zoektocht - Ook al zijn mensen zich niet altijd bewust van oude gebruiken en geloven die aan een feest verbonden zijn. Dat neemt niet weg dat een stuk bewustwording van onze geschiedenis belangrijk is. En een traditie niet vanzelfsprekend is. Er kan dus zoveel meer achter zitten.

Het doel is van deze blog is niet bedoelt voor de discussie over Zwarte Piet. Deze tekst was bedoelt om te informeren over vroegere Zeeuwse en Nederlandse geloven, waarbij ik niet had verwacht langs Zwarte Piet en Sinterklaas te komen. Het gaat mij vooral om de betekenis van woorden, waarvan wij de ware betekenis zijn verloren. Maar uiteindelijk een hele andere historische betekenis hebben. Onderaan de tekst zal ik de bronnen vermelden voor mensen die dit interessant vinden.  

Wat ik nog wel wilde zeggen over mijn eigen stukje Zwarte Piet. En dat is dat ik zwarte Piet, persoonlijk nooit ervaren heb als racisme of gezien als een karikatuur van een donker iemand. En mijn vader die van Surinaamse afkomst was, heeft daar ook nooit iets over gezegd. Ondanks dat wij dit niet mochten vieren op school. Vierden wij als gezin de Sinterklaas intocht en pakjes avond. Totdat ik de tekeningen vond die ik een jaar geleden voor Sinterklaas en Zwarte Piet had gemaakt. En al mijn kinderlijke liefde in had gestopt. Ik was zeer ontdaan te horen dat mijn ouders, ook nog eens al mijn tekeningen van voorgaande jaren hadden weggegooid. Verbolgen was ik. Jeugdtrauma, wil je niet weten :).

Maar het verschil met mij en andere mensen die wel aanstoot nemen aan Zwarte Piet is, dat ik nooit in mijn leven geïdentificeerd ben geweest met Zwarte Piet. Niemand heeft mij Zwarte Piet genoemd. Dus ik had daar ook geen associatie mee. En dat is een verschil. Voor de één is dit feest een heerlijke jeugdherinnering, voor een ander een herinnering aan pesterijen. En als het op mijn school wel was gevierd, was ik misschien wel uitgemaakt voor zwarte piet. Ik ben genoeg met andere dingen geïdentificeerd, met een vieze zwarte, nikker, aap, negerin. Wat mij zo aangreep dat ik tot mijn 16de niet in de zon kwam, omdat ik bang was om te bruin te worden. En zelfs een relatie nam met iemand met zeer rascistische overtuigingen, in de hoop om maar geaccepteerd te worden.

Identiteit - Maar wat ik wil zeggen tegen mensen die als klein kindje zijn geïdentificeerd met Zwarte Piet, en nog steeds met dit beeld geconfronteerd worden. Waarbij de intentie van anderen is om je minder te laten voelen dan een mens. Vraag jezelf af, met welk beeld identificeer ik mij nog steeds, dat door een ander is opgelegd. En die jij, doordat je kind was en bezig met de ontwikkeling van jouw identiteit, hebt aangenomen als waarheid. Of dat jij je minder waard voelde dan de persoon die jou pijn wilde doen. (Dit geldt eigenlijk voor een ieder die gepest is en waar een valse identiteit over is uitgesproken.)

Genezing - Wij kunnen helaas niet onze wonden genezen, door iemand anders de verantwoordelijkheid toe te dragen voor onze pijn. Ook al neemt die persoon daar deel aan. Want mensen die jou op je knieën willen hebben, zodat zij zelf boven je kunnen staan, vinden altijd een reden. Want ook al haal je hetgeen weg waarvan jij niet wil dat anderen jou daarmee identificeren. Je pijn gaat daar niet door weg. Dus vraag jezelf af waar identificeer ik mij nog mee? Wat heeft iemand anders op mij gelegd? Wijs deze identiteit af, dit is niet van jou.

Iemand die mij Zwarte Piet noemt, wijs ik af. Want ik accepteer de identiteit die deze persoon op mij wil leggen NIET”. En laat die energie bij die ander. Ik had een paar jaar geleden nog een incident waarbij ik alleen in een trein coupe zat en er drie jongens bij mij in de buurt kwamen zitten. Eentje zei: “Ik ga niet bij een zwarte zitten”. En vervolgens zat hij zijn hele reis apen geluiden naar mij te maken. Ik was uiteraard kwaad, omdat het in deze tijd echt te belachelijk voor woorden is. Maar ik voelde mij meer ongemakkelijk omdat ik daar alleen zat en zij met z’n drieën waren. En natuurlijk is het normaal dat je verdrietig mag zijn, omdat iemand jouw bewust pijn wil doen. Maar identificeer je alsjeblieft niet met een beeldvorming die onterecht op je wordt gelegd. Enkel en alleen om jou als minder te laten voelen. Daar ben je veel te waardevol voor.