Antwerpse Legendes XIV


Dit wordt mijn laatste verhaal over de legende van Antwerpen, Brabo en Antigoon. Alles is hiermee gezegd.

Sagen en legendes blijven boeiend, dus ik ga andere Vlaamse verhalen opzoeken.

Veel leesgenot met dit meer wetenschappelijk !!!! verantwoord verhaal.



Dit verhaaltype wordt weliswaar over meerdere plaatsen verteld, maar de bekendste versies gaan toch over Antwerpen. Deze sage verklaart namelijk hoe Antwerpen aan zijn naam is gekomen. Allereerst zal de sage zelf en de bekende varianten onder de loep genomen worden. Daarna zal de markante geschiedenis van deze sage aan bod komen, gevolgd door de plaats in de historie. Als laatste zal de rol van deze sage in de huidige cultuur ter sprake komen. Kort gezegd verloopt het verhaal aldus:


Druon Antigoon, een reus, had intrek genomen in een kasteel aan de Schelde, het Steen. Vanuit deze burcht hief hij tol over de passerende schippers. Als zij dit niet wilden of konden betalen dan hakte hij een hand van hen af en gooide deze in de Schelde. Silvius Brabo, een Romein, kwam over de Schelde tijdens een verkenningstocht. Hij had echter niet de wil of het geld om Antigoon te betalen, dus Antigoon wilde zijn gebruikelijke straf uitvoeren. Brabo was hier echter niet van gediend en er ontstond een gevecht met de reus. Brabo won, hakte Antigoon zijn hand af en gooide deze in de Schelde. De acties van Antigoon en Brabo zijn de reden waarom Antwerpen zo heet, het komt namelijk van hand-werpen.

Dit is de kern van de sage, maar in bepaalde varianten worden motieven soms weggelaten of juist toegevoegd. De eerste versies van de Brabo-sage dateren uit de periode rond 1414 en 1472, maar deze versies zijn beduidend anders dan de kernsage, zoals hierboven beschreven. Er is een hele voorgeschiedenis die in latere versies vrijwel niet terugkomt, op een aantal specifieke onderdelen na. Brabo is in dienst van de keizer, Caesar of Octavianus. Ook gaat Brabo op jacht naar een zwaan, die hem leidt naar de zus van de keizer, genaamd ‘Zwaan.’ Tijdens of na deze jacht komt hij in aanraking met Antigoon of Druon. Uiteindelijke worden ‘Zwaan’ en de keizer herenigt en trouw Brabo met de dochter van ‘Zwaan’, met dezelfde naam. In beide gevallen is er ook een connectie te zien met koning Priamus van Troje, via ‘Zwaan’ of via Brabo zelf, dit is net als de connecties met Caesar een inspanning om een dynastie en een genealogie te creëren. Deze connectie, de rol van een keizer en de jacht op de zwaan komen niet voor in de latere versies; deze zijn voornamelijk gefocust op de strijd tussen de reus en Brabo. Wat wel opvalt is het feit dat Brabo telkens verbonden blijft met Caesar in een professionele of personele relatie en in sommige gevallen een combinatie van beide, ook in latere versies.
Een versie uit de periode rond 1512, voegt elementen toe aan de sage, namelijk een ander motief voor Brabo en de aanwezigheid van helpers. Het doden van Antigoon leek meer op een geplande actie, dan op zelfverdediging. De helpers waren zeven jonge mannen die wilden gaan trouwen. Zij konden echter alleen trouwen als Antigoon er niet meer was, met twee mogelijke redenen. De eerste is dat zij simpelweg alleen geld hadden voor een huwelijk als zij de tol niet hoefden te betalen. Een huwelijk is altijd een dure aangelegenheid, dus zij hadden Brabo gevraagd om Antigoon te doden. De tweede mogelijkheid is dat zij eerst een ‘heldendaad’ moesten verrichten voordat zij zouden kunnen trouwen, wat de aanwezigheid van een reus kan verklaren. Reuzen werden vaak gebruikt als tegenstanders in sagen of in heroïsche epiek, hun formaat gaf de held een extra uitdaging. Deze tweede mogelijkheid verklaart wel waarom zij Brabo geholpen hebben met het verslaan van de reus, wat in de eerste mogelijkheid niet vanzelfsprekend is. Zij werden allemaal als helden in de stad verwelkomd en de zeven mannen werden de stamvaders van de belangrijkste Antwerpse families. Hun wapens bevatten een schaakbord, dus zij werden "de Zeven Schaken" genoemd. Eén variant, geschreven omstreeks 1620, is vrijwel hetzelfde als de kern-versie. Er is een klein aantal aanpassingen waar te nemen. Antigoon is geen reus meer in deze versie, maar een Rus en handelde in opdracht. Hij was ingehuurd door de Hollanders om de Schelde af te sluiten. Zijn acties veranderden niet, maar nu was een vrijgeleide uit Holland de aanleiding voor de straf, in plaats van tol. Een meer recente variant is afkomstig uit de periode 1881-1900 en spreekt alleen over Antigoon en laat Brabo verder buiten beschouwing. Het verschil in variatie kan voor een deel verklaard worden als men kijkt naar de geschiedenis van de Brabo-sage.
Er is lange tijd gedacht dat na de 16e eeuw deze sage vergeten werd en pas in de 19e eeuw weer werd opgepikt. Door een ontdekking in 2016 bleek dit echter niet het geval te zijn. De versie met de Russische Antigoon werd gevonden in een Antwerps wijkboek uit omstreeks 1620.
De sage was dus nog bekend in de zeventiende eeuw en dit verklaart ook de veranderingen. De politieke situatie draagt de grootste verantwoordelijkheid voor deze veranderingen en een deel kan verklaard worden door de situatie op intellectueel gebied. De intellectuele veranderingen werden opgedrongen door de humanisten; zij uitten veel kritiek op de geloofwaardigheid van het Brabo verhaal, dus de al te fantastische elementen werden verwijderd zodat het verhaal kon overleven. Zo werd een reus een Rus. De politieke situatie, de Opstand, zorgde voor de andere aanpassingen en toevoegingen. Sinds de val van Antwerpen in 1585 hielden de Hollanders de Schelde afgesloten, zodat Antwerpen niet meer rechtstreeks te bereiken was vanuit zee, Dus werd er een link gemaakt tussen degene die de Schelde blokkeerde, Antigoon, en de Hollanders. Hiernaast werd er ook nog een verband gelegd met een Hollandse stad, namelijk Leiden. Leiden stond ook, net zoals Antwerpen, in verband met een vrijgeleide over een rivier. Op de Burcht van Leiden, een gebouw dat strategisch is gelegen op de plek waar twee armen van de Rijn samenvloeien, zou volgens bepaalde bronnen een reus hebben gewoond die schepen enkel liet passeren na het betalen van een hoge tol. Antigoon was dus ondergeschikt aan een Leidse reus in deze nieuwe versie. Dus men had de sage geherdefinieerd om Antwerpen te steunen. Misschien zelfs wel in de hoop dat er een nieuwe Brabo op zou staan om Antwerpen te bevrijden.
Bezien we vervolgens de mogelijke plaats van deze gebeurtenissen in de geschiedenis. Het is vanaf het eerste moment wel duidelijk dat deze sage verzonnen is om de naam van Antwerpen te verklaren; reuzen bestaan nu eenmaal niet. Maar er is wel een duidelijke keuze gemaakt voor de tijdsperiode waarin deze sage plaatsvindt, namelijk de periode van de Romeinse verovering. 58 v. Chr. tot 51 v. Chr. is een belangrijke periode in de Belgische geschiedenis: Julius Caesar veroverde België toen, en hij merkte erbij op dat de Belgen de dappersten waren van heel Gallië (Horum omnium fortissimi sunt Belgae). Hiernaast speelt hij ook een kleine rol in deze sage. Brabo zou namelijk in dienst zijn geweest van Caesar. Hiermee is ook de rol van de periode duidelijk: Antwerpen zou ontstaan zijn in een periode die cultureel en historisch gezien belangrijk is voor de identiteit van de Belgen. De versie met de Russische Antigoon uit circa 1620 draagt echter niet bij aan deze identiteit, want deze variant vertroebelt de connectie met de Romeinse tijd. De sage was toentertijd onttoverd voor meer geloofwaardigheid, maar er waren simpelweg geen ‘Russen’ ten tijde van de Romeinse verovering en hetzelfde gold natuurlijk ook voor ‘Hollanders.’
Het verhaal is nog steeds bekend in Antwerpen, want het is de ontstaansgeschiedenis van de stad. De zes standbeelden op de Grote Markt zijn hier een prima voorbeeld van, met als hoogtepunt het symbool van de stad: de Brabofontijn uit 1887. Hierop staan beiden afgebeeld, de verslagen Antigoon en Brabo, terwijl hij de hand in de Schelde gooit. Daarnaast is er vlakbij de Grote Markt een parkeer garage genoemd naar de Romein of bijvoorbeeld het restaurant de 7 Schaken. Al deze locaties in de stad zelf zijn niet de enige zaken die verwijzen naar de sage; strips bijvoorbeeld doen het ook. Het gehele verhaal, compleet met zeven Schaken is ook nog een keer dunnetjes overgedaan in het jubileum album van Suske en Wiske, met de toepasselijke naam ‘Suske en Wiske en de Zeven Schaken.’ Suske, Wiske, Sidonia, Lambik, Barabas, Jerom en Willy Vandersteen vervulden de rol van Zeven Schaken en hielpen Brabo. Antigoon werd geassisteerd door Krimson, de aartsvijand van Suske en Wiske. Een andere toevoeging is de betrokkenheid van de godin Minerva. Zij was verantwoordelijk voor het herleven van de sage toen zij Brabo en Antigoon tot leven bracht, beiden afkomstig van de Brabofontein. Dit onderdeel is vergelijkbaar met Nero, alleen hier was een magische ring verantwoordelijk. Ook speelt hij een rol in de stripreeks “Met Neus en co op stap”, in het album “Brabo’s broek”. Brabo en Antigoon zijn ook op veel andere plaatsen terug te vinden: de band Enter Shikari heeft een nummer genaamd “Antwerpen” over dit verhaal en de studentenclub van Karel de Grote-Hogeschool en Universiteit van Antwerpen campus Hoboken heet "HSC Brabo". Brabo is zelfs terug te vinden in de supermarkt, als het biermerk "Silvius Brabo".
We kunnen vaststellen dat de sage van Brabo en Antigoon weinig historische accuratesse bevat – mede gezien de aanwezigheid van een reus en Brabo, beide fictieve figuren. De aanwezigheid van de Romeinen in België is eigenlijk het enige historische juiste feit, maar het is nu eenmaal niet ongebruikelijk dat sagen maar een heel kleine kern van waarheid bezitten. Dit neemt niet weg dat de sage een grote cultuur-historische impact heeft, zeker op de stad Antwerpen en de omliggende gebieden. Deze impact is ook steeds duidelijk aanwezig en zichtbaar, zeker in de stad, terwijl het verhaal nog telkens circuleert. Het beste voorbeeld hiervan is toch de ontdekking in het wijkboek: zelfs in 2016 kunnen Brabo en Antigoon het nieuws nog halen.


BRON:

Literatuur

www.verhalenbank.nl
Enzyklopädie des Märchens, bd 6, p. 442-444, Berlijn-New York 1990
Enzyklopädie des Märchens, bd 11, p.672-675, Berlijn-New York
Blöte, Das Aufkommen der Sage von Brabon Silvius, dem brabantischen Schwanritter, p. 23-30, 38-51. Amsterdam 1904
Felixarchief, Wijkboek PK # 2257, folio 135, Antwerpen 2016
Suske en Wiske en de Zeven Schaken, Antwerpen 1995
Met de Neus en Co op stap: Brabo’s broek, Antwerpen 1987
Nero: De Ring van Balderic, Antwerpen 1984
https://www.antwerpen.be/nl/overzicht/felixarchief/detail/legende-brabo-en-de-reus-ontdekt-in-wijkboek
https://kuleuvenblogt.be/2016/08/26/hand-werpen-in-de-zeventiende-eeuw/
http://www.antwerpen-nu.nl/monumenten.html
http://www.de7schaken.be/geschiedenis/

More